Godło Rzeczypospolitej Polskiej

Godło Polski - Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.^[1] (art. 28) "Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego w koronie w czerwonym polu.". Korona została przywrócona 31 grudnia 1989 r. ustawą z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej^[2] (art. 1 p. 19)). Jednakże nowy wzór godła został wprowadzony dopiero 22 lutego 1990 r. ustawą z dnia 9 lutego 1990 r. o zmianie przepisów o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej^[3].

W ustawie o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych^[4], zapisano:

Art. 2 ust. 1. Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego ze złotą koroną na głowie zwróconej w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, z dziobem i szponami złotymi, umieszczony w czerwonym polu tarczy.

Wzór godła Rzeczypospolitej Polskiej zawarty został w załącznik nr 1 do tej Ustawy^[5].

Spis treści 1 Opis symbolu państwa 2 Legenda 3 Historia herbu 4 Poglądowa galeria Orłów Białych 5 Tradycja heraldyczna 6 Błędy i krytyka 7 Orły w polskim wojsku 8 Bibliografia 9 Przypisy 10 Zobacz też 11 Linki zewnętrzne

[edytuj] Opis symbolu państwa

Według załącznika nr 1 do Ustawy, jest to biały, (jednogłowy) orzeł w złotej koronie, ze złotymi szponami i dziobem, zwrócony w prawo^[6].

Godło heraldyczne, umieszczone jest na czerwonym polu, lekko zwężającej się ku dołowi tarczy herbowej. Ustawa ta, potwierdza i precyzuje zarazem barwy bieli i czerwieni będące barwami Rzeczypospolitej Polskiej. Określone są one w (załączniku nr 2 tejże Ustawy)^[7].

Orzeł biały odwzorowany jest symbolicznie w białej, górnej barwie flagi polskiej złożonej z dwóch poziomych pasów. Zgodnie z zasadami heraldyki pas górny polskich barw narodowych reprezentuje białego orła, a dolny czerwone pole tarczy herbowej^[8].

[edytuj] Legenda

Według popularnej legendy, założyciel państwa Polan, Lech, podczas postoju w okolicach Poznania ujrzał pod wieczór sporych rozmiarów gniazdo na drzewie. Znajdował się w nim biały orzeł z dwoma pisklętami. Gdy Lech przyglądał się mu, orzeł rozpostarł skrzydła na tle nieba czerwonego od zachodzącego słońca. Lech zachwycił się, postanowił tam osiąść, umieścił orła w swym herbie, a miejsce na pamiątkę nazwał Gniezdnem (obecnie Gniezno) od słowa gniazdo.

Legenda ta stanowi aluzję do podania o założeniu Rzymu przez Romulusa i Remusa. Jej elementem jest auspicjum, starożytny rytuał wnioskowania z lotu ptaków drapieżnych (np. orła) o aprobacie bogów dla podjętych zamierzeń.

Mniej romantyczna wersja zakłada, że Polanie mogli przyjąć emblemat orła jako symbol mocy wzorując się na cesarstwie rzymskim (od którego symbol orła przejęło wiele europejskich państw).

[edytuj] Historia herbu

Orzeł w koronie widnieje już na denarach Bolesława Chrobrego – to jego najwcześniejszy zachowany wizerunek. Jest to najprawdopodobniej bielik (charakterystyczne kropki odzwierciedlają białe lotki widoczne w naturze na jego złożonych skrzydłach). Stylizowany wygląd ptaka przedstawionego na monecie powodował spory między uczonymi, mającymi trudności z ustaleniem, czy jest to rzeczywiście orzeł, czy może kogut, gołąb lub paw. Prof. Suchodolski w artykule "Orzeł czy paw," ze zbioru Inter orientem et occidentem przychyla się raczej do poglądu, że jest to paw, który jest symbolem św. Wojciecha a nie Polski^[9].

Orzeł występował na monetach i pieczęciach książąt piastowskich, tarczach i chorągwiach od XII wieku. Początkowo funkcjonuje jako herb śląskiej linii Piastów. Po raz pierwszy jako godło książęce pojawia się na pieczęci konnej Kazimierza opolsko-raciborskiego w 1222 r.^[8] Później stopniowo jest przejmowany jako herb przez kolejne linie Piastowskie, najpóźniej pojawia się na pieczęciach książąt mazowieckich, bo dopiero po 1271 r.^[8] Jako oficjalny herb całego państwa polskiego zaczął być używany od 1295 przez Przemysła II, który po raz pierwszy użył ukoronowanego orła jako godła państwa na rewersie pieczęci majestatycznej z 1295 r.^[8]

Forma graficzna orła zmieniała się przez wieki. Dzisiejsza jego forma, przyjęta w 1927 (projekt profesora Zygmunta Kamińskiego), jest wzorowana na orle z epoki Stefana Batorego. Trzeba zauważyć, że projekt ten jest w zasadzie bardziej przystosowany do pieczęci lub tarczy okrągłej niż do prostokątnej (heraldycznej).

Zmieniała się także cała tarcza – w Rzeczypospolitej Obojga Narodów tarcza stała się czwórdzielna, z naprzemiennymi wizerunkami polskiego Orła i litewskiej Pogoni. Jednocześnie królowie używali też własnych herbów, zwykle umieszczając je w tarczy sercowej herbu państwowego (np. Snopek Wazów).

Po rozbiorach wiele utworzonych przez zaborców guberni, prowincji i województw polskich otrzymało nowe herby – nadal przewijał się na nich biały orzeł, bez korony albo z koroną, albo z głową odwróconą na lewą część czoła; gdzieniegdzie występowała też Pogoń mimo wygasłej Unii. Najczęściej były to herby złożone z godłem zaborcy (np. Wielkie Księstwo Poznańskie miało herb z czarnym, pokrzyżackim orłem tak jak inne prowincje pruskie, ale z tarczą sercową czerwoną, na której widniał polski orzeł w koronie).

Po powstaniu listopadowym carowie, tytułujący się również królami Polski, przejęli polski Order Orła Białego z niebieską wstęgą, który odtąd cieszył się w Rosji uznaniem.

Na herbie z okresu powstania styczniowego widnieje, oprócz orła i Pogoni, Archanioł Michał – patron Rusi.

Po rozbiorach ludność polska skrzętnie zbierała przedrozbiorowe grosze i inne polskie monety z herbem Rzeczypospolitej (Orzeł Biały oraz Pogoń na czterech polach tarczy heraldycznej). Oczywiście nie mogło zabraknąć orła na sztandarach i emblematach powstańczych, często nadal z Pogonią litewską.

W 1916 Austria i Niemcy przystały na odnowienie Królestwa Polskiego. W 1917 wyemitowano pierwsze banknoty polskie z orłem w koronie na tarczy niepodzielnej. Po odzyskaniu niepodległości Orzeł Biały został uprawomocniony jako godło państwowe uchwałą sejmową w 1919. Oficjalny wizerunek godła przypominał orła Stanisława Poniatowskiego i był używany do 1927, kiedy powstała nowa wersja wg projektu Zygmunta Kamińskiego. Odrzucono tradycyjną formę, zastępując ją nową (niżej- Tradycja heraldyczna), m.in. usunięto krzyż z korony, dodano dwie pięcioramienne gwiazdki.

Współcześnie jest to chroniony prawem symbol państwa polskiego. Jego wizerunek widnieje na budynkach administracji państwowej wszystkich szczebli. Jest obecny w szkołach oraz sądach. Ponadto jest reprezentowany na awersach polskich monet, a także koszulkach sportowców reprezentujących Polskę. Niemniej jednak w Polsce pojawia się wiele pytań o granicę eksponowania oraz dowolnego interpretowania symbolu narodowego, a także traktowania jako pamiątkowy gadżet.

[edytuj] Poglądowa galeria Orłów Białych

Wielki Herb Korony Królestwa Polskiego	Chorągiew polska X-XIV w.	Orzeł Przemysła II	Orzeł Kazimierza Wielkiego
Stanisława Poniatowskiego	Wielki Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów	Księstwo Warszawskie	Sztandar wojsk polskich Królestwa Kongresowego
Symbol powstańców 1830	Symbol powstańców styczniowych	Na sztandarze powstańczym z Dąbrówki Wielkiej, 1919	z lat 1919-27
Herb Rzeczypospolitej Polskiej wg wzoru z 1927 r.	Herb Rzeczypospolitej Polskiej ustanowiony w 1956 r. przez Rząd na uchodźstwie	Stosowane od 1944, zalegalizowane w 1952 Godło PRL, obowiązywało do 21 lutego 1990	Wzór Godła Polski z Dz. U. z 2005 r. Nr 235, poz. 2000

Po II wojnie światowej, w 1945 władze PRL usunęły koronę z głowy orła. Usunięcie potwierdzono dodatkowo dekretem w 1955. Polski Rząd na Uchodźstwie w odpowiedzi umieścił na głowie orła zamkniętą koronę zwieńczoną krzyżem. Sejm III Rzeczypospolitej przywrócił orłowi koronę.

[edytuj] Tradycja heraldyczna

Orzeł przedstawiony jest zgodnie z tradycją heraldyczną, w postaci gotowej do walki. Nieprawdą jest, jakoby złamana została w tym przypadku heraldyczna zasada alternacji, która każe tak dobierać tynktury, aby kolor znajdował na metalu, lub metal na kolorze (metalami w heraldyce są srebro i złoto, najczęstszymi kolorami – czerwień i błękit). Biel oddaje w heraldyce metal srebrny, tak więc nie ma potrzeby dodatkowego oddzielania bieli orła od czerwonego tła. Polskie godło nosi nazwę własną Orzeł Biały, ale heraldyczny opis państwowego symbolu brzmi: w polu czerwonym srebrny orzeł w złotej koronie. Ułożenie głowy orła w prawo (w stronę zaszczytną ku prawemu skrzydłu) jest w heraldyce naturalne i nie wymaga dodatkowego określenia.

Również nieprawdziwe jest twierdzenie, że ukoronowanie orła oznacza niepełną suwerenność. Owszem, w zachodnioeuropejskiej heraldyce ukoronowanie przedstawianego na tarczy zwierzęcia czy postaci oznaczało zwykle zależność lenną. Ukoronowany Orzeł Biały przeciwnie, od początku symbolizował suwerenność Polski.

[edytuj] Błędy i krytyka

Błędem z punktu widzenia nazewnictwa heraldycznego, jest stosowany w Ustawie zapis "Godło Rzeczypospolitej Polskiej". Zapis ten powinien brzmieć Herb Rzeczypospolitej Polskiej. Wynika to z faktu, że godłem państwowym jest sam stylizowany heraldycznie, ukoronowany orzeł biały. Umieszczony zaś w czerwonym polu tarczy, zgodnie z zasadami heraldyki, stanowi herb^[10].

Traktowanie określeń: herb oraz godło, jako alternatywnych synonimów, jest błędem powodującym komplikacje podczas opisywania symbolu państwa. Przyczyny nagminnego popełniania tego błędu, możemy się dopatrywać w tym że symbolem niektórych państw były i są godła, podczas gdy inne państwa używają herbów. Przykładem godła jako symbolu państwa było Godło ZSRR - (gdzie nie występuje tarcza). Przykładem herbu, jako symbolu państwa, jest: Herb Rosji, Herb Hiszpanii.

 Osobny artykuł: Herb państwowy.

 Osobny artykuł: Godło państwowe.

Heraldycy krytykują również sam wizerunek orła. Opracowany w 1927 wzór orła, stosowany z niewielkimi zmianami do dzisiaj, wzbudził w momencie jego przyjęcia duże kontrowersje. Krytykowano głównie kilka błędów formalnych. I tak: przepaska na skrzydłach, oraz oręż, czyli: - łapy wraz ze szponami oraz dziób, powinny być złote. W koronie powinny być prześwity między kwiatonami; zakończenia przepaski powinny mieć kształt trójliścia a nie gwiaździstej rozety, rysunek powinien być płaski z czarnymi liniami konturowymi, nie zaś cieniowany.

Krytykowano również użycie korony otwartej - zaczerpniętej z pieczęci majestatycznej Przemysła II, zamiast zamkniętej z jabłkiem i krzyżem,której wzorem winna być Korona Chrobrego. Zakwestionowano też złote obramowanie tarczy (niewystępujące w obecnej wersji godła). Większość z tych uwag przewijała się w czasie dyskusji nad zmianą godła w 1990. Jednak pomimo tych formalnych uchybień, postanowiono zachować wzór z 1927 roku jako najbardziej popularny - w czasach PRL wzorowano na nim kolejne wersje orła bez korony, używała go również Polonia i rząd na uchodźstwie (choć ze zmienioną koroną - zamkniętą z krzyżem).

[edytuj] Orły w polskim wojsku

Wojska Lądowe RP

Marynarka Wojenna RP

Siły Powietrzne RP

Wojska Specjalne RP

[edytuj] Bibliografia

• Stanisław Russocki "Godło, barwy i hymn Rzeszypospolitej. Zarys dziejów", Wiedza Powszechna, Warszawa 1978

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• Flaga Polski
• Godło Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
• heraldyka
• Polska
• Korona Królestwa Polskiego
• Order Orła Białego
• Barwy Rzeczypospolitej Polskiej

[edytuj] Linki zewnętrzne

• "Interaktywny Album Heraldyczny RP"
• "Mały Herbarz Adama Kromera"
• "Znak zwycięskiego orła" - artykuł o genezie herbu Orzeł Biały
• "Historyczne odmiany herbu Orzeł Biały" - galeria

p • d • e Herby i godła państw Europy Państwa niepodległe Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Kosowo[1] • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Terytoria zależne Gibraltar • Guernsey • Jersey • Svalbard • Wyspa Man • Wyspy Owcze Państwa nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze Państwa historyczne III Rzesza • Austro-Węgry • Cesarstwo Niemieckie • Czechosłowacja • NRD • Rzeczpospolita Obojga Narodów • Jugosławia, oraz Serbia i Czarnogóra • ZSRR ↑ Republika Kosowa uznawana przez 53 państwa, w tym 52 ze 192 państw członkowskich ONZ, 22 z 27 państw członkowskich UE, w tym przez Polskę, oraz 22 z 27 państw członkowskich NATO.